David Roelofs
31-08-2026
Het schooljaar 2026-27 is begonnen met enige onrust door de werkelijkheid van een met overheidsgeld gefinancierde school die voortkomt uit een extreemrechtse politieke partij. Pas nu blijkt dat de nonchalante omgang met artikel 23 ideologisch kan worden ingezet en niet enkel economisch zoals begin deze eeuw[1] de norm is, raakt men verontrust. Het is welkome ophef om de werking van artikel 23 – de vrijheid van onderwijs – nog eens goed te bekijken.
Onderwijs is markt
Over de geldstromen binnen het Nederlands onderwijsveld is wel vaker discussie. Denk aan de coronagelden om het niveau van leerlingen weer omhoog te brengen waarvan niemand weet waar die precies aan zijn besteed en welk effect dat heeft gehad.[2] Of neem de terugkerende discussie over de lumpsum-constructie[3] waar minister Wiersma tegen ageerde voordat hij kundig werd pootjegelapt door allerhande bestuurlijke belangen die een ongeoormerkte pot met geld liever niet gereguleerd zien worden. De lumpsum was en is voor besturen de dankbare buffer tegen regulerende invloeden van markt of overheid.
Ook de discussie over de ongebreidelde marktwerking – of noem het maatschappelijk ondernemen met overheidsgeld – in het onderwijs is niet nieuw. Dat je buiten het klaslokaal als leraar eenvoudig het dubbele verdient bij onderwijsadviesbureaus houdt de gemoederen in tijden van lerarentekort en niveaudaling van het onderwijs altijd bezig. De publieke opinie mag daar haar wenkbrauwen over ophalen, onderwijsondernemers verdienen er geen cent minder om. In tegendeel; hoe meer discussie over de richting van het onderwijs, hoe meer lucht om die richting door de markt te laten bepalen.
Al vroeg is – vermoedelijk door de VVD – goed gezien dat je de onderwijsvrijheid van artikel 23 prima als vehicle tot het realiseren van vergaande marktwerking kan inzetten. Ga maar na, het onderwijs is door allerlei mechanismen een ideale ondernemersplek geworden. Dat is te zien aan de explosieve groei van bijlesbureaus[4], de strijd om marktaandeel van de uitgeverijen[5] en de lucratieve business van lerarenscholing[6]. Het speelveld is ideaal; bijlesbureaus hoeven niet aan kwalitatieve standaarden te voldoen, er bestaat geen keurmerk voor uitgeverijen noch voor nascholingsaanbod voor leraren, schoolleiders of onderwijsondersteuners. Het lerarenregister kwam er nooit, de lumpsum bleef ongereguleerd, extra onderwijsmiljoenen blijken steeds vindbaar na ieder internationaal rapport waarin Nederland op de prestatieranglijst daalt.[7]
Kansenongelijkheid
Onderwijskundig of vanuit ethisch perspectief kun je van dit mechanisme iets vinden; de landelijke politiek heeft de doelbewuste vaagheid van het landelijk curriculum[8] – zodat de inhoud door commerciële methodemakers kan worden ingevuld – altijd aangehouden en bijvoorbeeld de oprichting van eigen scholen – door overheid bekostigd – zelfs verruimd.[9] De behoefte van de onderwijsconsument had door marktwerking tot kwalitatief onderwijs moeten leiden. Dat dit niet gebeurt, wijst het jaarlijks rapport de Staat van het Onderwijs steeds uit. De conclusie dit jaar: het maakt uit waar je wieg staat voor de kwaliteit van onderwijs die je krijgt[10]. Dat had een havo-leerling met een E&M-pakket je ook wel kunnen voorspellen. Marktwerking in het onderwijs zorgt voor kansenongelijkheid. Dat is precies waarom marktwerking in het onderwijs ongewenst is; de prijs sluit mensen uit. De discussie over kansenongelijkheid doet politici dan weer beloftes doen dat er meer geld zal gaan naar onderwijs om dit te bestrijden.[11]
Bovenstaande levert gefronste wenkbrauwen op, maar pas nu deze onderwijsvrijheid ideologisch wordt gebruikt, komt er stevige discussie. Sander Dekker versoepelde in 2016 de procedure voor het stichten van nieuwe scholen. In het regeerakkoord van 2026 wordt nu vermeld dat de wet meer ruimte voor nieuwe scholen wegens ‘onvoorziene problemen’ wordt herzien[12]; het is een publiek geheim dat de reden de toename van moslimscholen is[13].
Nu vervolgens blijkt dat een politieke partij als FvD zonder hindernissen een school kan oprichten en met publiek geld kan laten bekostigen waar meisjes van jongens worden gescheiden en enkel de renaissance wordt behandeld, schrikt men op. Het herhaalde belang van burgerschapsonderwijs en de upgrade daarvan naar basisvaardigheid laat onverlet dat het oprichten van een school dat dit burgerschap op extreemrechtse wijze wil invullen gewoon mogelijk is.
Discussie
Het is hopelijk een goede zaak voor het onderwijsveld dat de hantering van artikel 23 nu vanuit ander perspectief ter discussie staat. Dat de nonchalante omgang met de verplichting voor de overheid om te waken over de onderwijsvrijheid én de deugdelijkheid van onderwijs[14], heeft geleid tot een wildwestklimaat voor onderwijsondernemers waarvan de leerling uiteindelijk de dupe is; was altijd al het grote probleem. Als men dat nu wenst op te lossen omdat rechtse politieke partijen schooltje willen spelen: akkoord. Beter laat dan nooit.
[1] Lumpsumbekostiging werd definitief ingevoerd voor VO in 1996, PO in 2006, zie: https://www.ocwincijfers.nl/sectoren/primair-onderwijs/uitgaven
[2] https://www.ftm.nl/artikelen/waar-is-het-npo-geld-gebleven
[3] https://nos.nl/artikel/2472013-scholen-te-vrij-in-besteding-overheidsgeld-minister-wil-controle-terug en ook: https://nos.nl/artikel/2528001-tientallen-schoolbestuurders-prive-actief-bij-onderwijsadviesbureaus
[4] https://www.telegraaf.nl/binnenland/aantal-bijlesbedrijven-in-tien-jaar-tijd-verdubbeld-dit-is-een-echte-business-geworden-verschrikkelijk/159972275.html
[5] https://www.nu.nl/binnenland/6406340/uitdager-grote-schoolboekenuitgevers-krijgt-financiele-steun-van-1500-scholen.html
[6] https://www.firmfocus.biz/NL/BI/branche/educatie-85322
[7] Bijv. PISA-resultaten, zie: https://www.pisa-nederland.nl/resultaten/
[8] https://www.deliniaal.nl/minimumdoelen-kunnen-kerndoelen-waarmaken/
[9] https://wetgevingskalender.overheid.nl/Regeling/WGK006741
[10] Staat van het onderwijs 2026, zie: https://www.onderwijsinspectie.nl/documenten/2026/04/15/rapport-de-staat-van-het-onderwijs-2026
[11] Uitspraak van Ilana Rooderkerk, zie: https://eenvandaag.avrotros.nl/artikelen/aanbod-betaalde-bijlessen-hard-toegenomen-d66-wil-keurmerk-voor-aanbieders-164528
[12] Regeerakkoord 2026 – 2030, p. 49. Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/2026/01/30/aan-de-slag-bouwen-aan-een-beter-nederland
[13] https://nos.nl/artikel/2567509-in-2026-negen-nieuwe-islamitische-basisscholen-hoogste-aantal-in-een-jaar
[14] https://www.denederlandsegrondwet.nl/artikel/2022/23-het-openbaar-en-bijzonder-onderwijs